Odvažnost Muhameda Kreševljakovića, gradonačelnika ratnog Sarajeva, u odbijanju podjele grada

Tokom rata u Bosni i Hercegovini 1992–1995., ideja podjele Sarajeva nije bila tek nusproizvod ratnih okolnosti, već dio šire političko-strateške koncepcije koju su artikulisali i provodili režim Slobodana Miloševića i domaće pridružene političke snage protiv BiH. Sarajevo, kao simbol zajedničkog života i političko-administrativno središte države, imalo je izuzetnu težinu – njegova podjela značila bi ne samo pristanak na teritorijalno etničku prekompoziciju, već i simbolički slom ideje suverene države.

Nositelji politike podjele Sarajeva nalazili su se prije svega unutar političkog i vojnog vrha Srpska demokratska stranka i struktura koje su iz nje proizašle, uključujući protivustavnu tvorevinu Republika Srpska do potpisivanja DMS-a. Političko vodstvo, personificirano u Radovanu Karadžiću, te nezakonita vojna komponenta Vojska Republike Srpske pod komandom Ratka Mladića, djelovali su u pravcu teritorijalnog razgraničenja i uspostave etnički čistih i homogenih prostora. Njihovo zagovaranje egzodusa Srba iz Sarajeva imao je isti cilj. U toj logici, Sarajevo je predstavljalo ključnu prepreku upravo zbog svoje demografske i kulturne raznolikosti, ali i autentičnog načina života.

Opsada grada bila je centralni instrument te politike. Dugotrajno granatiranje i sistematska snajperska djelovanja nisu imala samo vojni cilj zauzimanja grada. Ona su bila, sa gubitkom iluzija o zauzimanju grada, sredstvo političkog pritiska usmjerenog ka nametanju rješenja etničke podjele glavnog grada. Odmicanjem rata tome su na ruku išli i internacionalni mirovni planovi i posrednici, poput Vance-Owenovog Plana, koji su otvarali prostor za teritorijalno preuređenje uključujući i mogućnost fragmentacije Sarajeva.

Karte etno-teritorijalne prekompozicije nisu se u ratu crtale samo za teritoriju Bosne i Hercegovine, već i podjelu grada Sarajeva po zamišljenim i nepostojećim etničkim linijama, u osnovi, tokom rijeke Miljacke.

Ja sam bio svjedok jedne epizode takve konkretne politike koja se odvijala 8. februara 1994. godine. Naime tadašnji gradonačelnik Muhamed Kreševljaković upoznao me sa dokumentiranim i konkretnim prijedlogom podjele grada, koji je donio jedan predstavnik internacionalne zajednice, čijeg imena se ne sjećam, uz precizno naznačene linije razgraničenja.

Očekivao se pristanak i potpis Kreševljakovića u funkciji gradonačelnika na taj dokument. Naravno, tada u funkciji glavnog i odgovornog urednika Nezavisnog radija Studijo 99, ne otkrivajući izvor, odmah sam objavio sadržaj te namjere. Reakcije javnosti i branilaca Sarajeva u narednih 24 sata neprestanog programa bile su nepodijeljene – ogorčenje i protivljenje koje nije utišano ni nakon saopštenja birokratskih političkih struktura kako je riječ o „lažnim informacijama“ i „uznemiravanju javnosti“. Moja dokumentarna javna izjava, bez spominjanja izvora, može se vidjeti na https://www.youtube.com/watch?v=_xMsb1sYcUY.

Tvrdnje Studija 99 je naredni dan na press konferenciji potvrdio i sam Kreševljaković, čime se pokazala snažna podudarnost novinarskog i institucionalnog svjedočenja. Vidjeti Kreševljakovićevu izjavu koja prethodno potvrđuje na https://www.youtube.com/watch?v=v_RitwWadG8 .

Naprotiv, naknadne izjave internacionalnog predstavnika date pod pritiskom sarajevske javnosti nisu umanjile patriotsku otpor.

Uvjeren sam da je Muhamed Kreševljaković, gradonačelnik Sarajeva, imao časnu i odvažnu ulogu u zaustavljanju namjera internacionalne zajednice u tim dramatičnim okolnostima opsade glavnog grada BiH. Historija će kad tad valorizirati kako internacionalne tako i unutrašnje okolnosti i odvažan čin Muhameda Kreševljakovića, gradonačelnika ratnog Sarajeva.

Postalo je jasno je da podjela Sarajeva nije bila samo strateška projekcija Miloševića i njegovih sljedbenika, već i loših namjera nekih internacionalnih centara moći i njihovih „mirovnih“ posrednika.

Upravo potaknuti tim stečenim iskustvima tokom 1994. godine uslijedio je snažan građanski i intelektualni odgovor. Inicijativa Krug 99 okupila je oko 200.000 građana opkoljenog Sarajeva i približno milion ljudi iz 56 zemalja svijeta, koji su potpisali Deklaraciju o slobodnom i jedinstvenom Sarajevu. Ovaj dokument artikulira temeljne vrijednosti grada: otvorenost, pluralizam i građansku jednakost, uz jasno odbacivanje svake logike razgraničenja. U samoj Deklaraciji insistira se na slobodnom, jedinstvenom i nepodijeljenom Sarajevu, kao i na političkom poretku zasnovanom na pravima građana, a ne etničkim getoima.

Ova dva paralelna procesa – pritisci ka podjeli i otpor takvim rješenjima – direktno su se reflektirali u konačnom ishodu Dejtonskog sprazuma za mir. Dejton je, s jedne strane, formalizirao teritorijalnu podjelu države kroz entitetsku strukturu, čime je institucionalizirao logiku razgraničenja na širem planu. S druge strane, Sarajevo je ostalo samo naizgled izvan te logike kao jedinstvena urbana cjelina u okviru Federacije Bosne i Hercegovine.

Ideja podjele Sarajeva je ostala poražena, ali ne i delegitimirana u širem ustavnom okviru države. Današnje neprirodno administrativno razgraničenje Sarajeva i Istočnog Sarajeva je protivno realnim interesima i stvarnom životu građana. Na žalost, etnički principi teritorijalnog razgraničenja ugrađeni su u samu strukturu poslijeratne Bosne i Hercegovine. I pored toga vizija Sarajeva kao slobodnog i nepodijeljenog grada, sa 10 predratnih opština, ostaje trajni podsjetnik i poticaj za rješenje sukoba između etničkog getoiziranja i normalnog građanskog principa.

U tom smislu, sudbina Sarajeva tokom i nakon rata pokazuje da se ključna borba nije vodila samo oko teritorije, već oko etno političkog modela cjelokupnog državnog poretka. Sarajevo je opstalo kao jedinstven grad u njegovom urbanom opsegu, ali pitanje koje rat nije zatvorio je odnos između etničke podjele i zajedničkog života kao prirodnog stanja i pretpostavke trajnog mira.

Adil Kulenović, 5. 4. 2026.