Avdispahić: Bosanskohercegovački univerziteti u Evropskom akademskom prostoru

Piše: Prof. em. dr. Muharem Avdispahić, HonDSc, nekadašnji rektor UNSA

Koje su to četiri institucije koje su stoljećima, od 1500. do danas, sačuvale prepoznatljivu ulogu i strukturu, prepoznatljiv identitet? Katolička crkva, Britanski parlament, Švajcarska konfederacija i – Univerzitet. [1]

Eks jugoslovenski model univerziteta karakterizirao je strah političke elite od integriranog univerziteta i izmještenost istraživačkog rada van okvira univerziteta.

Akademska sloboda je jedan pojam, razvijan od Leidena 1575., Hallea 1694, preko Goettingena 1737. da Berlina 1811. Sloboda nastavnika da istražuje i poučava, sloboda studenta da bira, Lehr- und Lernfreiheit je u Njemačkoj dignuta do ustavnog principa. Institucionalna autonomija je drugi pojam, temeljna odlika britanske tradicije. Treća tradicija koju Evropa baštini su francuske grand ecoles s obrazovanju profesionalne elite kao temeljnim ciljem.

Tri medjaša u procesu uspostave modernog evropskog prostora visokog obrazovanja su Magna Charta Univerzitatum 1988 (388 univerziteta, Sarajevo te godine 975 iz preko 90 država do 2024.); Sorbonska deklaracija 1998 (ministri Njemačke, Britanije, Francuske I Italije (dogovor o harmonizaciji Sistema visokog obrazovanja); Bolonjska deklaracija 1999. (29 država, danas 49 koje su pristupile izgradnji evropskog prostora (trociklični studij, model upravljanja, inoviranje modela finansiranja).

Magna Charta Universitatum afirmira principe akademske slobode i autonomije i ističe neodvojivost visokog obrazovanja i istraživanja.

Bosna I Hercegovina je uključena u programe podrške transformacji visokog obrazovanja 1996., Hrvatska 2000., Srbija 2001.[2]

Institucionalna autonomija ne ograničava se na pitanje ko bira rektora. Kriteriji autonomije univerziteta uključuju pitanje akademske autonomije, organizacione, finansijske, kadrovske.

Postulat uspostavljen višestoljetnim evropskim univerzitetskim iskustvom glasi: samoregulacija, autonomno upravljanje je najbolji način upravljanja univerzitetom.

Institucionalna autonomija univerziteta, ne fakulteta.

U domenu finansija, savremeni evropski univerzitet uglavnom funkcioniše na način da država definiše pravni okvir, određuje ukupni grant, postavlja strateške ciljeve, vrši reviziju, a univerzitet upravlja sredstvima, raspoređuje interne budžete, zapošljava, planira razvoj, odgovara za rezultate. Dakle, ključno evropsko načelo je da država definiše ciljeve, a univerzitet bira akademske mehanizme njihovog ostvarivanja. Ne da ministarstvo operativno upravlja akademskim odlukama.

To je suština institucionalne autonomije.

Važeći model trezorskog poslovanja otvara pitanje da li je univerzitet samostalna javna institucija ili administrativni korisnik ministarstva? Savremeni evropski trend vrlo jasno ide prema prvom modelu.

Odgovornost univerziteta je dugoročna i usmjerena prema budućnosti društva a ne prema bilo kojim parcijalnim interesima.

Mnogo suštinskih aspekata ukazuje na još uvijek veliku udaljenost od principa samorazumijevajuće djelatnih u Evropskom akademskom prostoru. To se ogleda u sva tri segmenta -akademskom, upravljačkom, finansijskom

neprimjeren broj studijskih programa, broj nastavnika po programu, broj studenata po nastavniku; način implementacije trocikličnog modela studija; nerazumijevanje relacije diploma = master; udaljenost od EHEA-ERA standarda najočiglednije na primjeru 3. ciklusa
nedosljedan model organizacije univeziteta (npr. sve prirodne nauke na UNSA čine jedan od 25 fakulteta); nerazumijevanje pojma katedre; nerazumijevanje pojma odsjeka
neodgovarajući sastav Senata (područje akademskog vs. operativno rukovodnog)
pogrešno razumijevanje i samorazumijevanje uloge Upravnog odbora
neadekvatan model trezorskog poslovanja
neadekvatno poimanje upisne politike, školarine, prevazidjen sistem finansiranja
pogrešno razumijevanje uloge osnivača

Uzroci udaljenosti su

Uvjerenje nosilaca političke moći u našem društvu da ih rezultat na izborima čini kompetentnim da mjerodavno odlučuju o stvarima univerziteta (što izravno, što preko činovnika kakve postavljaju)

Unutar akademske zajednice, potpuni izostanak svijesti o potrebi (akademskog) obrazovanja za poslove rukovodjenja i upravljanja na univerzitetu. Neupućenost izrazite većine onih kojim ti poslovi bivaju povjereni (i onda kada je to autonomnom voljom univerziteta, kao što i treba biti) u temeljne postulate koji čine da je univerzitet jedna od četiri institucije koje su očuvale svoju strukturnu prepoznatljivost tokom pola milenijuma.

Prof. em. dr. Muharem Avdispahić, HonDSc

Rektor Univerziteta u Sarajevu 2012.-2016.

[1] Clark Kerr, The uses of the university, 5^th ed. Harvard University Press 2001

[2] Vidi:. M. Avdispahić, Ka evropskim prostorima visokog obrazovanja i istraživanja, Pregled 56 (2015), No. 1, 1-9.