Kako se postaje metropolom: Grad i Univerzitet

Javni prostor nije isto što i dugoročni javni interes. Suštinsko pitanje je kako sačuvati istraživački kapacitet Univerziteta u Sarajevu. Istraživački univerzitet sam po sebi jeste javni interes.

ETH kroz projekt „Urbane transformacije Sarajeva“ promovira: otvorenost, javni prostor, klimatske koridore i integraciju kampusa sa gradom. U urbanoj strukturi grada kampus UNSA zauzima položaj veoma sličan, pa čak i centralniji od položaja ETH Zentrum unutar Züricha. No, postoji presudna razlika: ETH ima dva kampusa ETH Zentrum i ETH Hönggerberg, pri čemu je Hönggerberg jedan od najvećih i najbolje zaštićenih research kampusa u Evropi. U našem slučaju, UNSA≈Zentrum bez Hönggerberga. Sarajevo (još?) nema rezervnu istraživačku lokaciju.

Kad mi je 1996. godine (dakle prije 30 godina) Hasan Muratović, kao predsjednik posljednje Vlade Republike Bosne i Hercegovine uručio odluku o dodjeli prostora kasarne “Maršal Tito“ Univerzitetu u Sarajevu za potrebe budućeg kampusa, taj prostor je obuhvatao oko 30 hektara. Procijenjena efektivna integralna univerzitetska površina kampusa u Banjaluci u 2026. iznosi 24-28 ha u odnosu na 28-30 ha iz perioda 1996-1999. U slučaju UNSA, danas je riječ o 12–18 ha prostora sa punim univerzitetskim potencijalom u odnosu na početnih 30 ha.

Zbog toga svako smanjivanje ili funkcionalno razvodnjavanje prostora kampusa „Maršal Tito“ ima mnogo ozbiljnije posljedice za dugoročni istraživački potencijal Sarajeva nego što bi slične promjene imale za ETH u Zürichu.

Jednom izgubljen centralni univerzitetski prostor gotovo se nikada ne može ponovo stvoriti Očuvanje rezervisanog akademskog prostora, iako kratkoročno može djelovati „neiskorišten“, predstavlja najveću javnu korist na horizontu od 50 godina.

Master plan za kampus UNSA dobio je Campus Planning Award u Bostonu 2004. Prostor bivše kasarne je izuzetno rijedak resurs: dovoljno velik za evropski relevantan kampus, centralno pozicioniran, historijski slojevit i simbolički važan zbog transformacije vojnog prostora u prostor znanja. U evropskoj perspektivi upravo takvi prostori često postaju: “knowledge infrastructure for generations” – infrastruktura koja ne služi samo sadašnjim studentima, nego disciplinama, institutima i tehnologijama koje još ni ne postoje.

Evropsko iskustvo pokazuje da najbolji univerzitetski gradovi nisu oni koji su potpuno zatvorili kampus, ali ni oni koji su potpuno prepustili kampus logici opće urbanizacije.

Najuspješniji modeli nastaju kada grad i univerzitet dijele prostor ali univerzitet zadržava stratešku kontrolu nad svojom budućnošću.

U slučaju Kampusa UNSA, Univerzitet koristi prostor ali nije suveren urbanistički planer tog prostora. Ključni akteri su Kanton Sarajevo, općine, u nekoj mjeri grad, Zavod za planiranje razvoja Kantona Sarajevo, Ministarstvo prostornog uređenja Kantona i djelimično Federacija BiH. To stvara višeslojnu nadležnost. Univerzitet snosi akademsku odgovornost ali nema punu kontrolu nad dugoročnim prostornim razvojem. Kao što smo već iskusili, regulacioni plan može presjeći kampus, promijeniti saobraćaj, redefinisati javni prostor, smanjiti razvojne rezerve, bez pune saglasnosti Univerziteta.

Univerzitet u Beču i Univerzitet u Amsterdamu su relevantni primjeri partnerskog urbanog modela gdje grad i univerzitet zajednički planiraju prostor, kampus ostaje otvoren, ali akademska funkcija ima formalnu zaštitu.

U slučaju Sarajeva, to bi značilo: otvoren i javno pristupačan kampus, klimatski i pejzažno kvalitetan prostor, ali uz strogo zaštićene akademske koridore, rezervisane research zone, i formalno garantovanu razvojnu autonomiju UNSA.

U evropskoj tradiciji univerzitet nikada nije bio samo skup fakulteta i učionica. Najdublje jezgro univerziteta činili su: biblioteke, arhivi, muzeji, laboratoriji, rukopisne zbirke, mjesta čuvanja kolektivnog pamćenja.

Ne postaje se metroplom tako što se gradi saobraćajnica izmedju Zemaljskog muzeja i Historijskog muzeja, nego tako što se saobraćaj na dijelu od Marijin Dvora do Pofalića izmješta pod zemlju (izuzev eventualno tramvajskog?), zamisao koju je svojevremeno zagovarao rektor Hasan Muratović.